Farklılıklarla Birlik: Anadolu’nun Gerçek Gücü

Türkiye bugün coğrafi özelliklerine göre 7 bölgeden oluşan bir harita ile tanımlanmaktadır. Bu sınıflandırma 1941 yılında Ankara’da yapılan Birinci Türkiye Coğrafya Kongresi ile kabul edilmiştir.

Bu bölgeler şunlardır:

1. Marmara Bölgesi

2. Ege Bölgesi

3. Akdeniz Bölgesi

4. İç Anadolu Bölgesi

5. Karadeniz Bölgesi

6. Doğu Anadolu Bölgesi

7. Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Resmî anlatıya göre bu bölgelendirme yalnızca iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü ve ekonomik faaliyetlere dayalı bir coğrafi tasnif olarak yapılmıştır. Ancak bu haritaya yalnızca coğrafya olarak bakmak, onun arkasındaki siyasi zihniyeti görmemek anlamına gelir. Çünkü haritalar yalnızca toprağı değil, çoğu zaman iktidarın dünyayı nasıl görmek istediğini de gösterir.

1. 1941 Kongresi: Coğrafya mı, Devlet Aklı mı?

1941’de yapılan coğrafya kongresi Türkiye’nin erken Cumhuriyet dönemine denk gelir.

Bu dönem üç temel özellik taşıyordu:

• Merkeziyetçi devlet anlayışı

• Tek kimlik ve tek millet inşası

• Bölgesel kültürel farklılıkların siyasi anlam kazanmasından duyulan endişe

Dolayısıyla yapılan bölgelendirme yalnızca fiziki coğrafyayı açıklamak için değil, aynı zamanda siyasi bir ihtiyatın ürünüydü.

Eğer bu bölgeler:

• idari bölge,

• özerk bölge,

• federatif eyalet

şeklinde tanımlansaydı, milliyetçi devlet elitleri bu durumun ülkenin parçalanmasına yol açabileceğinden korkuyorlardı.

Bu nedenle Türkiye’de bölge kavramı aslında farklı kültürlerin zımnen kabul edildiği bilimsel bir kategori olarak bırakıldı; fakat idari ve siyasi bir yetki alanına özellikle dönüştürülmedi.

2. Merkezileşme ve Tek Tip Devlet Modeli

Cumhuriyetin kurucu kadroları Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasını şu şekilde yorumladı:

“Yerel güçler ve çok kimlikli yapı imparatorluğu zayıflattı.”

Bu yorumdan çıkarılan sonuç şuydu: Güçlü bir ulus-devlet için güçlü bir merkez gerekir.

Bu nedenle Türkiye’de:

• vilayet sistemi merkezden yönetildi

• yerel yönetimlerde yalnızca belediyelere sınırlı yetki verildi

• bölgesel kimlikler özellikle siyasi alanın dışında tutuldu

Böylece coğrafi bölgeler sadece okul kitaplarında bir bilgi notu olarak kaldı.

3. Olası Bir Alternatif: Federal veya Özerk Yapı

Eğer Türkiye’de 1940’lardan itibaren bu 7 bölge:

• idari özerklik

• bölgesel meclisler

• yerel ekonomik planlama

• kültürel hakların tanınması

ile donatılmış olsaydı, Türkiye bambaşka bir siyasal ve ekonomik yola akabilirdi.

Bu tür bir modelde:

• Yerel kaynaklar yerel halk tarafından yönetilirdi

• Kültürel farklılıklar tehdit değil zenginlik sayılırdı

• Bölgesel eşitsizlikler daha hızlı giderilebilirdi

Dünya örnekleri bunu zaten gösteriyor.

Federal veya güçlü bölgesel sistemlerin bulunduğu ülkeler:

• Almanya

• İsviçre

• Kanada

• ABD

• İspanya (kısmi özerklik modeli)

Bu ülkelerde farklı bölgeler devleti zayıflatmamış; tam aksine daha esnek ve güçlü bir birliktelik hâline getirmiştir.

4. Türkiye’nin Kaybettiği Enerji

Türkiye’nin son yüz yılına baktığımızda sancılı ve büyük bir gerçek ortaya çıkar:

Devlet ile toplumun bazı kesimleri arasında sürekli bir gerilim yaşanmıştır.

Bu gerilimlerin başlıca nedenleri:

• kimlik inkârı

• merkezileşme

• yerel yönetimlerin zayıflığı

• bölgesel ekonomik eşitsizlikler

Özellikle Kürt meselesi bu çerçevede düşünüldüğünde Türkiye’nin:

• on binlerce insanını

• trilyonlarca dolarlık ekonomik kaynağını

• on yıllarca siyasi enerjisini

iç çatışmalara harcadığı görülür.

Oysa farklı bir yönetim modeli benimsenmiş olsaydı, bu enerji:

• eğitim

• teknoloji

• sanayi

• bilim

• refah

alanlarına yöneltilebilirdi.

5. Avrupa Deneyimi: Çeşitlilikten Doğan Güç

Avrupa’nın birçok ülkesi tarihsel olarak çok kimlikli ve çok kültürlü yapılar üzerine kuruludur.

Örneğin:

• Almanya 16 eyaletten oluşur

• İsviçre kanton sistemine sahiptir

• İspanya’da Katalonya ve Bask bölgesi geniş özerkliklere sahiptir

Bu ülkeler şunu fark etmiştir:

Kültürel farklılıkları bastırmak yerine onları tanımak ve kültürel kimlikleri onurlandırmak, devletin bütünlüğünü daha da güçlendirir.

Çünkü insanlar kendilerini inkâr eden bir devlete değil, kendilerini tanıyan ve kucaklayan bir devlete aidiyet hissederler.

6. Geleceğe Dair Bir Soru

Bugün Türkiye hâlâ aynı sorunla karşı karşıyadır:

Merkezî ve tek tip bir devlet modeli mi?

Yoksa çoğulcu ve bölgesel katılımı güçlendiren bir birliktelik modeli mi?

Bu sorun yalnızca Kürt meselesiyle ilgili değildir.

Aynı zamanda:

• yerel demokrasi

• ekonomik kalkınma

• kültürel özgürlük

• siyasi istikrar meselesidir.

Sonuç: Haritalar Kader Değildir

1941’de çizilen iç coğrafi harita bilimsel bir sınıflandırma olarak kalmıştır.

Ama tarih bize şunu gösterir:

Haritalar değişmez değildir.

Yönetim biçimleri de halklar için mutlak kader değildir.

Bir ülkenin gerçek gücü:

• farklılıklarını bastırmasında değil

• onları adil ve özgür bir düzen içinde hep bir arada, özgür ve kardeşçe yaşatabilmesinde yatar.

Türkiye’nin geleceği de büyük ölçüde şu soruya vereceği cevaba bağlıdır:

Merkezî korkular mı?

Yoksa çoğulcu ve güven içerisinde bir birliktelik siyaseti mi?

Bu tercih yalnızca bir yönetim modeli değil, aynı zamanda Anadolu halklarının bir medeniyet tercihidir.