TBMM Komisyon Raporu Üzerine Bir Değerlendirme

Dün Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) bünyesinde açıklanan komisyon raporu, Kürt meselesini çözme iddiası taşısa da; içerik itibarıyla hak temelli bir anayasal dönüşüm perspektifi sunmaktan çok çok uzaktır. Metin, güvenlik paradigmasının sınırlarını aşamamış; sorunu yapısal eşitsizlik bağlamında değil, yalnızca şimdilik yönetilebilirlik bağlamında ele almıştır.

Oysa Kürt sorunu, sadece silahlı bir yapının varlığına indirgenebilecek bir mesele değildir. Bu mesele; anayasal eşitlik, kolektif kimliğin tanınması ve siyasal temsil meselesidir.

I. Temel Eksiklik: Sorunun Yanlış Tanımlanması

Ulusal ve toplumsal bir problem, güvenlik başlığı altında çözülemez.

Eğer birlikte özgürlük mücadelesi verdiğiniz bir milletin dili, kültürü, kimliği ve yerel yönetim yetkileri tarihsel olarak sınırlandırılmışsa; mesele “terörün tasfiyesi” değil, anayasa bakımından eşit yurttaşlık ilkesinin dahi tavsiye edilemiyor olmasının yarattığı korkudur.

Komisyon raporu, bu yapısal eşitsizliği açık biçimde teşhis ve tavsiye etmekten adeta kaçınmıştır. Bu kaçınma, çözüm iradesinin olmadığının sınırını da göstermektedir.

II. Anayasal Güvence ve Kimlik Tanınması

Gerçek bir çözümün ortaya çıkabilmesi için Komisyonun, TBMM Anayasa Komisyonu’na şu hususları içeren bir tavsiye önerisi sunması gerekirdi:

1. Kimlik Tanınması:

Kürt halkının kolektif varlığının, yapılacak bir anayasa değişikliği metninde açık biçimde tanınmasını önermeliydi. “Tekçi vatandaşlık” paradigması yerine çoğulcu yurttaşlık anlayışı benimsenmeliydi.

2. Anadilde Eğitim Hakkı:

Anadilde eğitim, kültürel bir talep değil; evrensel bir insan hakkıdır. Avrupa İnsan Hakları hukukunda ve demokratik anayasalarda yer bulan bu hakkın Türkiye’de hâlâ inkâr edilmesi ve yasaklı olması kabul edilebilir değildir. Komisyon, bunu açıkça belirtmeliydi.

Rapor, bu konularda bağlayıcı bir tutum sergilemek bir yana, somut bir öneri dahi sunmamıştır.

3. Yerel Demokrasi ve Yetki Devri:

Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın tam ve çekincesiz uygulanması önerisini sunmalıydı.

Yerel yönetimlerin merkezi idare karşısındaki yetkileri güçlendirilmeden, Kürt meselesinde demokratik bir çözümden söz etmek asla mümkün değildir.

III. Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı Çerçevesinde Çözüm

Gerçekçi bir çözüm modeli şu unsurları içermeliydi:

• Yerel mali özerklik

• Yerel meclislerin karar alma yetkisinin genişletilmesi

• Merkezi idarenin kayyum uygulamasının ve mevcut anayasaya aykırı keyfî uygulamaların derhal sınırlandırılması

• Yerel hizmetlerde çok dilli kamu hizmeti imkânının sunulması

Bu düzenlemeler üniter devleti ortadan kaldırmaz; aksine demokratikleştirir. Avrupa’daki birçok üniter devlet (İspanya, İtalya ve Fransa’daki bölgesel reformlarda olduğu gibi) benzer mekanizmaları uygulamaktadır.

IV. Silahsızlanma Merkezli Dar Bir Çerçeve

Raporda silahsızlanma ve entegrasyon başlıkları ön plana çıkarılmıştır. Ancak çatışmanın siyasal nedenleri anayasal düzeyde giderilmeden silahsızlanma, ileriye dönük kalıcı bir barış üretmez.

Barış süreçleri literatürü açıkça göstermektedir ki:

• Hak temelli düzenleme olmadan güvenlik temelli çözüm sürdürülebilir değildir.

• Siyasal eşitlik olmadan toplumsal barış inşa edilemez.

V. Demokratik Cesaret Eksikliği

Raporda ortaya çıkan hususlar, komisyonun siyasal risk almaktan adeta kaçındığını göstermektedir.

“Af yoktur” vurgusu, belki toplumsal hassasiyetleri gözetme çabası olarak görülebilir; ancak gerçek bir barış süreci hukuki düzenlemelerin yapılmasını gerektirir.

Siyasal irade, yalnızca güvenlik söylemini biraz yumuşatmakla değil; anayasal değişiklikleri önermekle ölçülür.

VI. Sonuç: Reform mu, Yönetilebilirlik mi?

Niyet okuma imkânımız olmadığı için bu raporu şöyle değerlendirebiliriz: Eğer bu metin konuyu TBMM’ye taşımak için bir başlangıç metniyse; eksik ama tartışma açıcı olarak görülebilir.

Ancak Kürt sorununa bir “çözüm belgesi” olarak sunuluyorsa; güncel bir makyajdan öteye gidemeyen, yapısal eşitsizliği daha da derinleştiren, Kürtlerin beklentilerini ve umutlarını kıran ve çözümden çok uzak bir metindir.

Kürt meselesinin çözümü;

• Kürt kimliğinin tanınması,

• Kültürel hakların anayasal güvenceye alınması,

• Anadilde eğitimin tanınması,

• Yerel yönetim özerkliğinin güçlendirilmesi,

• Eşit yurttaşlık ilkesinin çoğulcu biçimde yeniden tanımlanması

olmadan mümkün değildir.

Tarih göstermiştir ki;

kimliği inkâr edilen bir toplum, sembollerle ikna edilemez.

Anayasal güvence olmadan barış da kalıcı olmaz.